KOBIETY W ŚREDNIOWIECZU

Kaplica Tornabuoni, freski - Santa Maria Novella, Florencja

W średniowieczu i również później, kobieta była uważana za istotę gorszą. Za ten pogląd, odpowiedzialność ponosi w dużej mierze kościół katolicki i jego doktorzy. W pismach Św. Pawła, Św. Tomasza z Akwinu, Św. Hieronima, by zacytować tylko najbardziej znanych, kobieta była nazywana „rzeczą” potrzebną mężczyźnie do prokreacji i jednocześnie „narzędziem grzechu i drzwiami do piekieł”. Nic dziwnego, że traktowano ją jako istotę podrzędną, głupszą i potrzebującą ciągłego nadzoru mężczyzn.

Życie kobiety w tamtych czasach było bardzo ciężkie, monotonne i krótkie. Przyjście na świat dziewczynki zazwyczaj nie było witane z radością. Do dzisiaj we Włoszech przetrwało powiedzenie: „Salute e figli maschi” czyli „Zdrowia i synów”. Posiadanie córki oznaczało, iż trzeba będzie zapewnić jej dobry posag, by wydać ją za mąż i utrzymywać jeśli nie będzie nadawała się do zamążpójścia. Nie zapominając o ciągłej kontroli, by uniknąć “hańby” i wielu pokus, które według ówczesnych moralistów, czaiły się na każdym kroku. Podczas gdy narodziny syna witane były hucznym świętowaniem, narodziny córki, odbywały się w smutku i ciszy…

Van-Eyck- Portret Arnolfinich

W dzieciństwie, dziewczynka nie była dobrze odżywiana, ubierano ją byle jak i zmuszano do ciężkich prac domowych. Jej przeznaczeniem było zamążpójście w wieku 12-14 lat i wydanie na świat jak największej liczby potomków. Kobiety bardzo często umierały przy porodzie a śmiertelność dzieci również była bardzo wysoka. Tak wczesne zamążpójście było więc dyktowane straszną logiką wypełniania “biblijnego obowiązku“ i zapewnienia przynajmniej kilku dorosłych potomków w rodzinie. Tak wyglądał średniowieczny świat i podział funkcji i ról społecznych, którego prawie nikt nie podawał w tamtych czasach w wątpliwość.

Jedyną możliwośćią ucieczki od bycia żoną i matką było wstąpienie do klasztoru. Ale w tym wypadku również kobieta musiała wnieść ze sobą posag i nie każdą rodzinę było na to stać. Warto przypomnieć historię Św. Katarzyny ze Sieny, która już jako dziecko odmówiła planowanego przez rodziców małżeństwa i została zmuszana do prac domowych. By dopiąć swojego, Katarzyna musiała wykazać się niesamowicie silną wolą i zaczęła pościć, tracąc jakiekolwiek formy kobiece i doprowadzając się do wycieńczenia fizycznego.

Sw. Katarzyna ze Sieny - komiks

Dziewczynki w tamtych czasach nie otrzymywały żadnego wykształcenia i nie umiały pisać ani czytać. No bo po co, miały przecież zajmować się domem i dziećmi. Ich wyjścia odbywały się tylko do kościoła, gdzie udawały się z matką i siostrami codziennie rano. Oddzielone od mężczyzn, mogły być zauważone tylko przy tej okazji. Tak właśnie Dante zobaczył i spotykał Beatrice, i stworzył jej idealny wizerunek w swoich książkach, a który nie miał prawdopodobnie nic wspólnego z żywą Beatrice. Dante prawdopodobnie nigdy nie zamienił z nią słowa. Beatrice umarła w wieku 25 lat jako mężatka innego mężczyzny.

Kobiety, zamazpojscie

Czas wolny w życiu dziewczynek i kobiet nie istniał. Ówcześni moraliści nakazywali stały nadzór głowy domu, by kobiety zawsze miały zajęcie i nie zajmowały się w ten sposób głupotami. Czas wolny według nich to okazja na popełnienie jakichś nieczystości i oddawanie się próżności, która nie mogła przynieść nic dobrego.

Taka sytuacja odnosiła się zarówno do kobiet biednych jak i do kobiet z bogatszych środowisk kupieckich i arystokratycznych. Te mogły ewentualnie zapewnić sobie umiejętność czytania i pisania i wieść lepszy żywot po śmierci męża jako wdowy. Jedną z takich kobiet była Christine de Pizzan, która po śmierci męża zajęła się pisaniem i przeszła do historii jako jedna z niewielu kobiet pisarek tamtych czasów. Miała ona szczęście urodzić się w domu doktora i astronoma, który nie przeszkodził jej w lekturze i studiowaniu podczas dzieciństwa.

Jaki charakter miała posiadać dziewczynka i kobieta w średniowieczu? Oczywiście nieśmiały i skromny. Powinna ona odpowiadać na zadawane jej pytania cicho i w słodki sposób i nigdy nie zabierać głosu niepytana. Powinna też zachować spuszczoną głowę i nie wykonywać żadnych przesadnych gestów. Poeci tamtych czasów, Dante, Boccaccio, Petrarca opisują kobietę zamężną i godną szacunku. Nie interesują ich kobiety jeszcze nie wydane za mąż. Tylko matki i wdowy były uważane za godne uczuć podziwu i platonicznej miłości.

Sytuacja kobiet w sredniowieczu

Takie życie wygląda dla nas dzisiaj jak niewolnictwo i wiele wieków musiało upłynąć zanim kobietom w Europie przyznano te sama prawa co mężczyznom i przestano je traktować jak przedmiot.
Do historii przeszedł proces Artemizji Gentileschi, malarki, która jako jedna z pierwszych kobiet pozwała do sądu gwałciciela. Było to dopiero na początku 17go wieku.

Polecane lektury:
Jesień średniowiecza – Johan Huizinga
Życie średniowiecznej kobiety – Frances i Joseph Gies
Joan of Arc: A History, Helen Castor

TENET I MAGICZNY KWADRAT – SATOR

Tenet, film Christophera Nolana

Czy widzieliście już nowy film Christophera Nolana, Tenet? W wielu miejscach we Włoszech otwarto kina dopiero od niedawna, a to film, o którym wszyscy mówią i piszą. Jeszcze nie miałam okazji go obejrzeć, ale słyszałam od znajomych, że trzeba przygotować się na duże skoki w czasie i przestrzeni i problemy ze zrozumieniem wątku i fabuły.

Już sam tytuł: Tenet jest fascynujący i mało kto wie, iż odnosi się do centralnego słowa zawartego w magicznym kwadracie Sator. Ten kwadrat został znaleziony w wielu miejscach byłego Cesarstwa Rzymskiego. Najstarsze kwadraty odkryto w 1925 i w 1936 roku roku na kolumnach w Pompejach. Ich datę szacuje się na pierwszy wiek naszej ery, a dokładnie 76 rok, przed wybuchem Wezuwiusza. Inne kwadraty znaleziono na kościołach i zamkach w całej Europie. W Toskanii jeden z bardziej znanych jest wbudowany w zewnętrzną ścianę katedry w Sienie.

SATOR Kwadrat, Duomo, Siena

Kwadrat, jak widzicie na zdjęciu, zawiera pięć słów: Sator, Arepo, Tenet, Opera i Rotas, które mogą być czytane poziomo i pionowo, od prawej i od lewej, tworząc w ten sposób palindrom. Każde słowo pojawia się cztery razy w kwadracie. Jego znaczenie i funkcja pozostają jednak tajemnicą mimo wielu hipotez i badań. Na przykład znaczenie słów zostało zinterpretowane w ten sposób:

Sator, czyli siewca i alegorycznie w Nowym Testamencie, stworzyciel i ojciec. W kulturze rzymskiej mówi się o uniwersalnym stworzycielu, a niektórzy badawcze odnoszą to słowo do boga Saturna.

Arepo, słowo to nie pojawia się w żadnym tekście łacińskim, choć istnieje podobieństwo z greckim słowem “aripus” czyli sierpem. Miałoby to wtedy sens wraz ze słowem siewca lub Saturn, którego jednym z atrybutów jest właśnie sierp.

Tenet, czyli z języka łacińskiego, trzyma, prowadzi.

Opera, może znaczyć ostrożnie lub dzieło.

Rotas, czyli koła.

Całe zdanie zostało zinterpretowane przez wielu badaczy jako: “Pan lub stworzyciel ziem zarządza cielesnymi kołami”. Zmiana kolejności słów na “Sator opera tenet arepo rotas“ daje inne znaczenie: “Siewca decyduje o swoich codziennych pracach, ale wyższy sąd decyduje o jego losie“. Jest wiele innych interpretacji i odsyłam Was do poszukiwań i lektur jeśli jesteście zainteresowani tym tematem.

Kwadrat magiczny, Tenet

Jeśli chodzi o słowo Tenet wykorzystane nieprzypadkowo przez reżysera jako tytuł filmu, znajduje się ono w samym centrum kwadratu. Ramiona słowa tworzą formę krzyża templariuszy, zakonu aktywnego w centralnej Europie od 12go do 14go wieku.

Rycerski zakon chronił początkowo pielgrzymów a później uczestniczył w wielu bitwach i w krucjatach, co dawało mu okazję do wielu podróży i rozprzestrzenienia własnej symboliki i kultury na terenie całej Europy. Wiele kościołów, gdzie znaleziono kwadrat Sator było związane właśnie z działalnością templariuszy. Znaczenie kwadratu staje się w ten sposób jeszcze bardziej tajemnicze.

Dużo symboli popularnych w średniowieczu pozostaje dla nas dzisiaj zagadką. Na przykład kościół we Florencji, San Miniato al Monte, a szczególnie jego fasada posiada wiele tajemnic i dziwnych reprezentacji, też związanych z kulturą templariuszy. Ich znaczenie jest jednak nie lada wyzwaniem dla badaczy i historyków, a nas fascynuje i zaciekawia.

San Miniato al Monte, Florencja

MANIERYZM – EKSCENTRYCZNY STYL W SZTUCE 16GO WIEKU

Kilka słów o manieryzmie, kierunku w sztuce, który pojawił się w latach dwudziestych 16-go wieku we Włoszech i stamtąd rozprzestrzenił się na całą Europę.

Kaplica Sykstyńska - Michał Anioł

Ekscentryczny manieryzm, to odpowiedź nowego pokolenia artystów w szesnastym wieku na perfekcję osiągniętą przez malarzy renesansu, jak również na kryzys polityczny i religijny w Europie. Wystarczy przypomnieć dwa rewolucyjne wydarzenia tamtych lat: tezy Lutera w Wittenberdze w 1517 roku i Sacco di Roma czyli podbój Rzymu w 1527 roku. Spowodują one podanie w wątpliwość prawowitości papieża i kościoła katolickiego, jak również ogólnie odczuwaną niepewność i strach.

Termin „manierismo” wywodzi się od słów biografa artystów: Giorgia Vasariego, który mówi o tworzeniu nowych malarzy „alla maniera di…”, czyli na sposób lub imitując styl „wielkiej trójki”: Leonarda da Vinci, Michała Anioła i Rafaela. Jednak tendencje zapoczątkowane przez nich, takie jak: rezygnacja z perspektywy i pejzażu, jaskrawe lub metaliczne kolory, wyolbrzymienie proporcji (na zdjęciu: Kaplica Sykstyńska, Michał Anioł), zostaną przez manierystòw doprowadzone do przesady. Będą oni poszukiwali ekspresji indywidualnej i efektów scenograficznych, próbując wzbudzić w obserwującym niepokój, strach, zdumienie. Można powiedzieć, iż po raz pierwszy w sztuce europejskiej, indywidualizm i ekspresja artysty stają się ważniejsze niż przestrzeganie ogólnie przyjętych reguł i ikonografii.

Rosso Fiorentino - Pala Spedalingo, Uffizi

Jako przykład, spójrzcie na obraz namalowany przez Rosso Fiorentino w 1518 roku: Pala dello Spedalingo. Przesadna i rozmyta kolorystyka, wydłużone proporcje, postacie z palcami jak szpony, niepokojące cienie pod oczami… A jednocześnie perfekcyjnie opanowany rysunek, światłocień i technika kolorystyczna. I wolna reinterpretacja kompozycji często używanej przez malarzy renesansu. Oczywiście obraz nie przypadł do gustu zamawiającemu i zamiast znaleźć się we florentyńskim kościele Ognissanti, został umieszczony w zapomnianej kaplicy kościoła w rejonie Mugello. Dzisiaj możecie go zobaczyć w galerii Uffizi.

Pontormo, Złożenie do grobu

Pontormo, to inny ważny florentyński artysta i przedstawiciel manieryzmu. „Złożenie do grobu” z 1526 roku, ten obraz został namalowany do kaplicy Capponich, w kościele Santa Felicita, gdzie znajduje się do dzisiaj. Wolno unoszące się w powietrzu figury, nie podlegające prawom grawitacji, podtrzymują martwe ciało Chrystusa. Lekkość, niesamowita kolorystyka i brak jakichkolwiek odniesień do przedstawionego religijnego tematu stwarzają u widza surrealne odczucia.

Manieryzm trwał krótko i zakończył się wraz z Soborem trydenckim (1563 rok), kiedy to narzucono artystom powrót do realizmu i do łatwo czytelnych tematów. Do manierystòw we Florencji zaliczany jest również portrecista rodziny Medycejskiej Bronzino.

Zainteresowanych zapraszam również do obejrzenia video na YouTube, gdzie opowiadam o jednym z bardziej znanych dzieł manierystycznych: Madonna z długą szyją, artysty z północy Włoch, Parmigianino.