Jedna z najstarszych i najpiękniejszych aptek na świecie znajduje się właśnie we Florencji. Możecie tam zajrzeć podczas spaceru po mieście ze mną lub na własną rękę.
Apteka znajduje się przy ulicy della Scala nr 16, jest otwarta codziennie od 9.30 do 20 tej i na dzień dzisiejszy (2026 rok) wstęp jest gratis. Poznajcie jej historię, wnętrza, najciekawsze wyroby i ciekawostki.
Ja w sali apteki
HISTORIA APTEKI SANTA MARIA NOVELLA WE FLORENCJI
Apteka Santa Maria Novella we Florencji to nie tylko najstarsza i najdłużej działająca apteka w Europie, ale również jedna z najstarszych instytucji handlowych na świecie. Jej nieoficjalna data powstania przy małym klasztorze i szpitalu dominikanów to 1221 rok. Działała ona jako miejsce wyrobu leczniczych eliksirów, maści, pigułek przy ogrodzie gdzie zakonnicy kultywowali rośliny lecznicze zanim jeszcze zbudowano ogromny kościół Santa Maria Novella.
Druga apteka dominikańska funkcjonowała przy klasztorze Św. Marka, ale z tej pozostał tylko szyld i portal wejściowy.
Nazwa apteka (po włosku farmacia) może być myląca. Kiedyś takie miejsca działały zarówno w celach leczniczych jako laboratoria i sklepy z ziołami ale też jako drogerie i perfumerie, gdzie sprzedawano żywność, kosmetyki i produkty do higieny.
Oficjalna data otwarcia apteki publicznie to 1542 rok. Odwiedzający mogli tutaj nabyć przyprawy, perfumy, suszone zioła, toniki, wodę różaną czy likiery. Medyceusze zaopatrywali się w różne produkty u dominikanów i nadali aptece w 1612 roku oficjalną nazwę Officina Profumo-Farmaceutica, a potem specjalny honorowy tytuł. W 18 tym wieku wyroby dominikańskie eksportowano nawet do Chin i Indii.
Pomimo zniesienia klasztoru dominikańskiego na początku 19 go wieku przez edykty Napoleona Bonaparte, apteka pozostała aktywna dzięki zakonnikowi Damiano Beni. W 1866 roku stała się własnością miasta i została wynajęta przez siostrzeńca Beni, Cesare Augusto Stefani. Wtedy obok tradycyjnych receptur, zaczęto produkcję na większą skalę kosmetyków, mydeł, perfum i wszelkiego rodzaju balsamów.
W zeszłym wieku apteka otwarła również część muzealną i kawiarnię (dzisiaj niestety zamknięte) i stała się miejscem odwiedzanym przez pierwszych turystów. Od lat 90 tych farmacia Santa Maria Novella zaczęła otwierać placówki w innych krajach, dzisiaj jest obecna na prawie całym świecie. W 2020 roku apteka została przejęta przez Italmobiliare, spółkę holdingową. Aktualną CEO od 2025 roku jest Ludivine Pont, która pracowała dla kontrowersyjnej marki Balenciaga.
Sufit głównej sali apteki z alegoriami 4 kontynentów
WNĘTRZA APTEKI
Wejście
Do apteki wchodzi się przez piękny portal z lokalnego szarego kamienia od ulicy della Scala. Na górze widnieje symbol dominikanów, który można zobaczyć też na fasadzie ich kościóła – słońce z twarzą dziecka.
Dzisiejszy korytarz wejściowy w dwóch kolorach i z piękną podłogą w geometrycznych wzorach został otwarty dopiero w 19 tym wieku. Atrium jest często ozdabiane kolorowymi suszonymi roślinami, a w dwóch niszach znajdują się bóg medycyny Eskulap i jego córka Higieja, patronka zdrowia.
Mały przedsionek w stylu neogotyckim, ze złotymi liliami na błękitnym tle prowadzi prosto do głównej sali sprzedaży, a w prawo do Zakrystii.
Korytarz wejściowy z dekoracjami
Salon
Dzisiejszy salon sprzedaży, w którym wyeksponowane są głównie perfumy jest wynikiem wielu przebudowań i modyfikacji.
Tutaj początkowo znajdowała się klasztorna kaplica Św. Mikołaja pod patronatem zamożnej rodziny Acciaiuoli. (O tej rodzinie będzie mowa również w Zakrystii). Jeden z członków tej rodziny został przywrócony do zdrowia przez dominikanów dzięki mącznicy lekarskiej (uva ursina) z ich ogródka. Dlatego rodzina zapłaciła za ówczesne dekoracje.
Kaplica przeszła wiele zmian w ciągu wieków, a jej dzisiejszy wygląd, jak mówi napis nad wejściem, zawdzięczamy zakonnikowi Damiano Beni. To on w połowie 19 go wieku zadecydował aby włączyć część klasztoru do coraz bardziej popularnej apteki i zarządził tutaj budowę ogromnego salonu sprzedaży.
Na suficie widać alegorie 4 kontynentów: Europa, Afryka, Azja i Ameryki, symbol rosnącej sławy perfumerii na całym świecie, a w neogotyckich meblach z drewna orzechowego znajdują się wielowiekowe amfory i pojemniki z toskańskiej ceramiki i terracotty.
Salon sprzedaży na znaczku wydanym w 2012 roku.
Zielona Sala
Po prawej stronie od salonu znajduje się tzw. Zielona Sala, zbudowana w latach 30 tych 14 go wieku na prywatny apartament. Od rozpoczęcia działalności handlowej apteki, w tej sali było laboratorium i tutaj przechowywano piece do destylacji, kuchenki i szklane instrumenty.
W 18 tym wieku zielona sala stała się miejscem przyjęć ważnych gości, którym podawano specjały apteki, takie jak likiery Alkermes lub China (czytaj niżej), ale przede wszystkim czekoladę, napój bardzo modny w tamtych czasach. Obecnie sala jest wyposażona w modne meble z tego okresu w stylistyce Directoire.
Po prawej stronie od wejścia widać wizerunek dominikańskiego świętego – Piotra z Werony autorstwa Lorenzo Lippi, otoczony trzema aniołami trzymającymi kule z herbu Medyceuszy.
Eau de parfum – edycja z 2025 roku
Na przeciwległej ścianie znajduje się herb dominikanów z bogato rzeźbioną i złoconą ramą, pod którą znajduje się marmurowe popiersie brata Tommaso Valori, jednego z dyrektorów apteki. Antyczny herb dominikański jest podzielony na dzień i noc, biel i czerń ze słońcem i księżycem.
U góry znajdują się portrety wszystkich dyrektorów apteki od 1612 roku aż do ostatniej dyrektorki z rodziny Stefani.
W tej sali dzisiaj eksponowane są mydła, preparaty do higieny, potpourri, dekoracyjne i pachnące woski, odświeżacze powietrza i podobne.
Zielona sala z dominikańskim herbem.
Sala drogerii lub zielarnia
To moje ulubione pomieszczenie w aptece, które pełniło kiedyś funkcję salonu sprzedaży. Tutaj widać oryginalne wejście z dużego krużganku dominikańskiego.
Zrobione ze stiuku sfinksy, smoki, orły, maszkarony, girlandy ozdabiają cały sufit. A w pięknych meblach z 17 go wieku umieszczono przyrządy do destylacji, moździerze, pigułki i dawne lekarstwa na bazie ziół, oddając atmosferę apteki w przeszłości.
Dzisiaj w sali wyeksponowane są ekskluzywne kosmetyki do pielęgnacji twarzy przede wszystkim na bazie róży i irysa oraz herbatki i pastylki.
Zielarnia
Zakrystia
Malutkie pomieszczenie po lewej zaraz po wejściu do apteki jest pokryte czternasto wiecznymi freskami z historiami pasji Chrystusa. Tutaj przechowywano kiedyś destylowaną wodę do aromaterapii.
Freski, odkryte po zamalowaniu i odrestaurowane w 2012 roku namalował jeden z wielu naśladowców nowinek wprowadzonych przez Giotta – Mariotto di Nardo. Widać pejzaże, architektury, ciekawe ubrania i szczegóły oraz żywe gesty i ekspresję postaci.
Pisałam, że o rodzinie Acciaiuoli będzie jeszcze mowa, bo to właśnie oni zapłacili za te dekoracje. To dlatego w Ukrzyżowaniu Chrystusa widać lwa z herbu rodziny. Bogate rodziny płaciły za dekoracje kapliczek, ale zawsze jakiś ślad po nich musiał przejść do potomności.
Bardzo ciekawa jest scena Ostatniej wieczerzy.
W gablotce w centrum Zakrystii często pokazane są najcenniejsze manuskrypty czy ceramiki z kolekcji aptecznej.
*Dodatkowo w aptece jest sala z kasami, gdzie aktualnie pokazane się też wszystkie tradycyjne likiery dostępne do kupna w dwóch formatach.
Ja w Zakrystii
NAJCIEKAWSZE WYROBY APTEKI
Woda różana – Acqua di rose
To jeden z najstarszych produktów apteki. Mamy dokumenty, że dominikanie destylowali wodę z róż już pod koniec 14 go wieku przede wszystkim jako produkt antyseptyczny szczególnie przy powracającej epidemii dżumy. Wierzono, iż woda różana chroni przed tą straszną chorobą.
Dzisiaj na bazie wody różanej jest produkowana cała linia kosmetyków do pięlegnacji twarzy.
Alkermes lub Alchermes
Ten czerwony likier używany jest we Włoszech do przygotowania wielu deserów i przepisów. W Toskanii używa się go na przykład do koloryzacji mortadeli z Prato i do typowych słodkości zuppa inglese i zuccotto fiorentino.
Nazwa alkermes wywodzi się z języka hiszpańskiego i oznacza koszenilę, czerwca kaktusowego, z którego wyrabia się czerwony barwnik żywnościowy E120. Dzisiaj do produkcji likieru w aptece używa się już barwnika syntetycznego. Ale dla waszej wiedzy kwas karminowy dalej jest często używany w różnych produktach spożywczych np w soku jabłkowym czy przetworach mięsnych, gumach do żucia no i oczywiście w kosmetykach.
Likier jest produkowany na podstawie oryginalnego przepisu z 15 go wieku. Lubowała się w nim Katarzyna Medycejska i we Francji nazywano go likierem Medyceuszy. W skład likieru wchodzi alkohol (35%), woda różana, cynamon, goździki, gałka muszkatołowa i maliny.
Wszystkie receptury apteki zostały spisane w 1749 roku w księdze I segreti della Fonderia przez zakonnika Cosimo Bucelli.
Jest też likier żołądkowy na dobre trawienie; z lukrecji – liquirizia; z chininą, używany do leczenia malarii; czekoladowy.
Wszystkie likiery w aptece sprzedawane są w dwóch formatach.
Czerwony barnik koszenila.
Woda kolońska – Acqua della Regina
Legenda opowiada o młodej Katarzynie Medycejskiej, która jadąc do Francji zamawia u swojego prywatnego pefumiarza Renato Bianco zapach dla przyszłego męża Henryka II Valois. I tak w 1533 roku powstaje zapach na bazie cytrusów i rozmarynu, który po wielu wiekach apteka odtworzyła jako Woda Królowej – Acqua della Regina.
Pierwsze wrażenie tego zapachu jest bardzo mocne i nie podoba się zazwyczaj zwiedzającym. Nuty głowy to: Cytrusy, Neroli, Petitgrain; nuty serca to Neroli, Lawenda, Goździki i Rozmaryn, a baza to Piżmo i Patchouli.
Renato podobno nauczył się sztuki zielarskiej od dominikanów, a we Francji zrobił niesamowitą karierę jako René le Florentin i zapoczątkował tam tradycję wyrobu perfum.
Pastylki przeciw histerii – Pasticche antisteriche
Woda i pastylki leczące histerię kobiecą? Tak, w aptece produkowano i takie rzeczy kurując w ten sposób, potwierdzoną przez wieki przypadłość kobiecą, której nazwa histeria wywodzi się od greckiego słowa Hystera – macica. Całe szczęście potem narodził się Freud i podał prawdziwe przyczyny tej dziwnej dolegliwości.
W składzie preparatów był wrotycz balsamiczny, mięta, cynamon, lawenda, szałwia – esencje, które miały działać uspokajająco na układ nerwowy.
Aromatyczny ocet – Aceto aromatico
Ten aromatyczny ocet dzisiaj kupowany w celach kolekcjonerskich ma bardzo ciekawą historię. Kiedyś nazywano go octem siedmiu lub czterech złodziei. Podobno jego skład wymyślili złodzieje plądrujący domy zadżumionych w Tuluzie podczas epidemii w 1630 roku. Kiedy ich złapano, wszyscy chcieli wiedzieć jak zostali oszczędzeni od choroby. Wtedy ci zdradzili sekret octu jabłkowego, którym smarowali skronie, a nasączoną nim chusteczkę trzymali przy nosie kiedy wchodzili do domów chorych. Do octu dodawali: rozmaryn, tymianek, lawendę i szałwię. Potem dorzucono również do składników czosnek, liść laurowy i wyciąg z cebuli i naprawdę wykorzystywano ten ocet przy epidemiach.
CIEKAWOSTKI
-Apteka Santa Maria Novella pojawia się w filmie Hannibal, Ridleya Scotta z 2001 roku kręconym między innymi we Florencji. Hannibal jest pokazany na ujęciu z kamery jak wchodzi do apteki (nazwa nie jest wymieniona w filmie) i kupuje krem do rąk. Nie będę zdradzać szczegółów, polecam obejrzeć, szczególnie jeżeli wybieracie się do Florencji, ale ten wątek jest w filmie bardzo ważny.
-W 2012 roku na 400 lecie przyznania aptece oficjalnej nazwy wyszedł znaczek pocztowy z salą sprzedaży.
-W 2020 podczas pandemii, apteka była oczywiście zamknięta, ale w laboratorium produkowano środki sterylizujące na potrzeby medyczne.
Apteka jest otwarta codziennie do 9.30 do 20 tej.
Nie na dzień dzisiejszy (2026 rok) wstęp jest gratis.